संत साहित्यातील सामाजिक उपदेश

संतोष शाहू बोंगाळे

doi:10.63363/aijfr.2026.v07i01.3542

संत साहित्यातील सामाजिक उपदेश

Author(s)	Prof. संतोष शाहू बोंगाळे
Country	India
Abstract	मराठी संत साहित्य हे केवळ भक्तीपर अभिव्यक्तीपुरते मर्यादित नाही तर सामाजिक सुधारणांच्या एका मजबूत परंपरेचे प्रतिनिधित्व करते. संत साहित्याने मध्ययुगीन महाराष्ट्रात सामाजिक जाणीवेला आकार देणारे मानवतावादी आणि नैतिक प्रवचन म्हणून काम केले आणि समकालीन समाजात ते अजूनही प्रासंगिक आहे. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आणि सामाजिक जडणघडणीत संत साहित्याचे योगदान अतुलनीय आहे. मध्ययुगीन कालखंडात जेव्हा समाज जात-पात, कर्मकांड आणि अंधश्रद्धेच्या विळख्यात अडकलेला होता, तेव्हा संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव, संत एकनाथ, संत तुकाराम आणि संत चोखामेळा यांसारख्या संतांनी आपल्या अभंगवाणीतून लोकशिक्षणाचे कार्य केले. संतांनी 'विष्णुमय जग' म्हणत समतेचा विचार मांडला आणि जातीभेदाच्या भिंती पाडण्याचा प्रयत्न केला. त्यांच्या साहित्यात केवळ आध्यात्मिक मोक्ष नसून, ऐहिक जीवनातील नैतिकता, प्रामाणिकपणा आणि परोपकाराला सर्वोच्च स्थान दिले आहे. "जे का रंजले गांजले, त्यासी म्हणे जो आपुले" हा तुकोबांचा संदेश आजही मानवी हक्कांचा पाया वाटतो. तसेच, संत सावता माळी यांनी श्रमाची प्रतिष्ठा अधोरेखित करत कामातच ईश्वर शोधण्याचा उपदेश दिला. कर्मकांडाऐवजी अंतःशुद्धीवर भर देणारा हा विचार समाजाला संघटित करणारा ठरला. निष्कर्षतः, संत साहित्य हे केवळ धार्मिक नसून ते मानवी मूल्यांचे संवर्धन करणारे एक महान समाजशास्त्र आहे, ज्याची उपयुक्तता आजही आधुनिक समाजात शाश्वत शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी अनिवार्य वाटते.
Keywords	संत साहित्य, अभंग, सामाजिक शिकवण, भक्ती चळवळ
Field	Arts
Published In	Volume 7, Issue 1, January-February 2026
Published On	2026-02-19
DOI	https://doi.org/10.63363/aijfr.2026.v07i01.3542

View / Download PDF File

E-ISSN 3048-7641

doi

CrossRef DOI is assigned to each research paper published in our journal.

AIJFR DOI prefix is
10.63363/aijfr

Downloads

Research Paper Format Copyright Permission Form and Undertaking Form Cover Page Vol 7 Isu 2 Cover Page Vol 7 Isu 1 Cover Page Vol 6 Isu 6

All research papers published on this website are licensed under Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License, and all rights belong to their respective authors/researchers.

CC-BY-SA

About AIJFR Fees & Payment Current Issue Publication Archive	Submit Research Paper Track Submission Status Publication Guidelines Publication Ethics Peer Review & Plagiarism	Join as a Reviewer Editors & Reviewers Reviewer Referral Program Get Reviewer Membership Certi.	Website/Journal Policies Usage Policy Content Policies Privacy Policy

Contact Us		+91-9898-79-39-59	editor@aijfr.com

Advanced International Journal for Research

A Widely Indexed Open Access Peer Reviewed Multidisciplinary Bi-monthly Scholarly International Journal

संत साहित्यातील सामाजिक उपदेश

Share this